آسیب‌‌شناسی مرحلۀ تهیه و تنظیم بودجۀ دولتی و ارائۀ راه‌کارهایی در راستای اصلاح ساختار بودجۀ دولتی ایران

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استاد، گروه خط‌مشی و ادارۀ امور عمومی، دانشکده مدیریت دولتی و علوم سازمانی، دانشکدگان مدیریت، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

2 استادیار، گروه آینده‌پژوهی، دانشکدۀ حکمرانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

3 کارشناس ارشد، گروه مدیریت مالیه عمومی و بودجه، دانشکده مدیریت دولتی و علوم سازمانی، دانشکدگان مدیریت، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

10.22059/acctgrev.2025.396280.1009113

چکیده

هدف: بودجه به‌عنوان مهم‌ترین سند مالی دولت، در تحقق اهداف سیاستی و ارائۀ خدمات عمومی نقش کلیدی دارد. با این حال، نظام بودجه‌ریزی ایران در مرحلۀ تهیه و تنظیم با چالش‌های ساختاری متعددی مواجه است که کارایی آن را به‌شدت تحت تأثیر قرار داده است. پژوهش حاضر با تمرکز بر آسیب‌شناسی این مرحله، به‌دنبال پاسخ به این پرسش اساسی است که چه موانع و نارسایی‌هایی در فرایند تهیه و تنظیم بودجۀ دولتی ایران وجود دارد و چگونه می‌توان این آسیب‌ها را در جهت اصلاح ساختار بودجه‌ریزی برطرف کرد.
روش: این مطالعه با رویکرد کیفی و با استفاده از روش تحلیل مضمون انجام شده است. داده‌های پژوهش از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با کارشناسان مالی و برنامه‌ریزی دولتی، اسناد بودجه‌ای و گزارش‌های رسمی گردآوری شدند. در فرایند تحلیل، ۲۴۰ کد اولیه به ۸۷ کد گزینشی، ۲۹ مضمون فرعی و در نهایت ۱۱ مضمون اصلی دسته‌بندی شد تا در قالب شبکه‌ای از مضامین، تصویر جامعی از آسیب‌های نظام بودجه‌ریزی ارائه شود.
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نظام بودجه‌ریزی ایران در مرحلۀ تهیه و تنظیم با آسیب‌ها و چالش‌های عمدۀ ساختاری مواجه است. عدم انسجام برنامه‌ریزی، یکی از آسیب‌های بزرگ این مرحله است که خود را در شکاف میان برنامه‌های توسعۀ بلندمدت و بودجه‌های سالانه، ناهماهنگی بین اسناد بالادستی و سیاست‌های بودجه‌ای و فقدان پیوند بین بودجه و طرح‌های تملک دارایی نشان می‌دهد. نقض اصول بنیادین بودجه‌نویسی مانند اصل جامعیت (با وجود فعالیت‌های فرابودجه‌ای گسترده)، اصل شفافیت (به‌دلیل‌عدم افشای کامل اطلاعات مالی) و اصل سالانه بودن (با درج احکام دائمی در بودجه)، از جمله چالش‌های بسیار مهم این حوزه است. نبود سازوکارهای علمی برای سنجش اثربخشی هزینه‌های دولتی، بی‌توجهی به پیامدهای اقتصادی سیاست‌های بودجه‌ای و کاستی‌های روش‌شناختی در پیش‌بینی درآمدها، گویای یکی دیگر از آسیب‌های تهیه و تنظیم بودجه با عنوان ضعف در نظام ارزیابی است. کژکارکردهای نهادی نیز تأثیرهای بسیار زیادی بر عملکرد نظام بودجه‌ریزی کشور در این مرحله دارد؛ مواردی مانند نمایش غیرواقعی عملکرد مالی شرکت‌های دولتی، تأثیرگذاری بیش از حد نهادهای فراقوه‌ای در تعیین خط‌مشی‌های بودجه‌ای و نفوذ گروه‌های ذی‌نفع در تخصیص منابع، از جمله چالش‌های این زمینه است. غلبۀ رویکردهای هزینه‌محور در تخصیص منابع بر اساس سوابق تاریخی، به‌جای اولویت‌های سیاستی، از دیگر آسیب‌های شناسایی شده در این مرحله است که در مواردی همچون تمرکز بر کنترل صوری هزینه‌ها به‌جای مدیریت نتایج و بی‌توجهی به بهره‌وری منابع تجلی یافته است.
نتیجه‌گیری: اصلاح نظام بودجه‌ریزی ایران به‌طور خاص در مرحلۀ تهیه و تنظیم، به بازنگری استراتژیک برای رفع نارسایی‌های ساختاری و هم‌سویی آن با اهداف توسعۀ ملی نیازمند است. گذار به چارچوب بودجه‌ریزی برنامه‌محور حیاتی است؛ زیرا این رویکرد به‌جای تکیه بر الگوهای هزینه‌ای گذشته، بر نتایج سیاستی اولویت می‌دهد و تخصیص بهینۀ منابع را تسهیل می‌کند. شفافیت کامل در درآمدها و هزینه‌ها، همراه با پشتیبانی از افشای جامع اطلاعات مالی برای رعایت اصل شفافیت و کاهش فعالیت‌های فرابودجه‌ای ضروری است. تدوین بودجۀ اقتصادی مبتنی بر مدل‌های کمی دقیق، دقت پیش‌بینی درآمدها را افزایش می‌دهد و سیاست‌های مالی را با واقعیت‌های اقتصادی هم‌راستا می‌کند. تقویت سازوکارهای نظارت و پاسخ‌گویی نهادی، تأثیر نامناسب نهادهای فراقوه‌ای و گروه‌های ذی‌نفع را کاهش می‌دهد و تخصیص عادلانۀ منابع را تضمین می‌کند. بازنگری ساختار هزینه‌ها با تأکید بر کارایی و مدیریت مبتنی بر نتایج، همراه با کاهش فعالیت‌های فرابودجه‌ای، انضباط مالی را تقویت خواهد کرد. این اصلاحات، بودجه را به ابزاری پویا برای توسعۀ پایدار تبدیل می‌کند و شفافیت، پاسخ‌گویی و تحقق مؤثر اهداف توسعه‌ای بلندمدت ایران را در چارچوبی منسجم و مقاوم ارتقا می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Diagnosis of the Government Budget Preparation Stage and Proposing Solutions for Reforming Iran’s Public Budget Structure

نویسندگان [English]

  • Seyed Mohammad Moghimi 1
  • Saied Samiie 2
  • Mohammad Hosein Bojari Sefat 3
1 Prof., Department of Public Policy, Faculty of Public Administration and Organizational Sciences, College of Management, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Assistant Prof., Department of Futures Studies, Faculty of Governance, University of Tehran, Tehran, Iran.
3 MSc., Department of Public Finance and Budgeting, Faculty of Public Administration and Organizational Sciences, College of Management, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده [English]

Objective
The budget, as the government's most critical financial document, plays a pivotal role in achieving policy objectives and delivering public services. However, Iran's budgeting system faces numerous structural challenges during the preparation and formulation phase, significantly undermining its efficiency. This study focuses on diagnosing these challenges, seeking to address the fundamental question of what obstacles and deficiencies exist in the process of preparing and formulating Iran's government budget and how these issues can be resolved to reform the budgeting structure.
Methods
This study employs a qualitative approach, utilizing thematic analysis. Data were collected through semi-structured interviews with financial and planning experts, budgetary documents, and official reports. The analysis process involved categorizing 240 initial codes into 87 selective codes, 29 sub-themes, and ultimately 11 main themes, forming a comprehensive thematic network that depicts the deficiencies in the budgeting system.
Results
 The findings reveal that Iran's budgeting system, during the preparation and formulation phase, is beset by significant structural challenges. A primary issue is the lack of coherence in planning, shown by the disconnect between long-term development plans and annual budgets, inconsistencies between upstream policy documents and budgetary policies, and the absence of linkage between budgets and capital acquisition plans. Violations of fundamental budgeting principles—such as comprehensiveness (due to extensive off-budget activities), transparency (owing to incomplete financial disclosures), and annuality (through the inclusion of permanent provisions in the budget)—represent critical challenges. Additionally, the absence of scientific mechanisms to evaluate the effectiveness of government expenditures, inadequate consideration of the economic implications of budgetary policies, and methodological shortcomings in revenue forecasting highlight another deficiency, namely the weakness in the evaluation system. Institutional dysfunctions also significantly impact the budgeting system's performance, including the misrepresentation of state-owned enterprises' financial performance, excessive influence of supra-governmental entities in shaping budgetary policies, and the undue sway of interest groups in resource allocation. Furthermore, the prevalence of cost-based approaches, relying on historical precedents rather than policy priorities, is another identified deficiency, evident in the focus on superficial cost control rather than outcome management and the neglect of resource efficiency.
Conclusion
Reforming Iran's budgeting system, especially in the preparation and formulation phase, requires a strategic overhaul to address its structural deficiencies and align it with national development goals. Transitioning to a program-based budgeting framework is critical, as it prioritizes policy outcomes over historical cost patterns, fostering efficient resource allocation. Full transparency in revenues and expenditures, supported by comprehensive financial disclosures, is essential to uphold the principle of transparency and curb off-budget activities. Developing an economic budget grounded in robust quantitative models will enhance revenue forecasting accuracy and align fiscal policies with economic realities. Strengthening institutional oversight and accountability mechanisms will mitigate the undue influence of supra-governmental entities and interest groups, ensuring equitable resource distribution. Revising cost structures to prioritize efficiency and outcome-based management, alongside reducing extrabudgetary activities, will bolster fiscal discipline. These reforms will transform the budget into a dynamic tool for sustainable development, enhancing transparency, accountability, and the effective realization of Iran’s long-term developmental objectives within a coherent and resilient fiscal framework.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Budget preparation and formulation
  • Pathology assessment
  • Public budgeting
  • Structural reform
  • Thematic analysis

مراجع

آذر، عادل؛ صادقی شاهدانی، مهدی و محمدرضابیکی، رضا (1399). نگاشت مدل عوامل مؤثر بر اعوجاجات بودجۀ عمومی کشور، پژوهش‌ها و سیاست‌های اقتصادی، 28 (94)، 397- 426.
احمدی، سمیه؛ خضری، محمد؛ زندی، فاطمه و صفوی، بیژن (1403). بررسی تأثیر درآمدهای نفتی بر تحقق درآمدهای مالیاتی، در شرایط رانت‌جویی مالیاتی: رویکرد DSGE. سیاست‌گذاری اقتصادی، 16(32)، 117- 144.
جلالی علی‌آبادی و فرزانه و مشایخی، بیتا (1396). تحلیل نقش تدوین‌کنندگان بودجه در دانشگاه‌های ایران با استفاده از نظریه نقش‌های بودجه‌ای ویداوسکی، حسابداری سلامت، 6 (1)، 1-24.
داودی، سیدمحمد صادق (1398). واکاوی و کشف الگوی تصمیم‌گیری در بودجۀ عمومی جمهوری اسلامی ایران با رویکرد داده‌کاوی، پایان‌نامۀ دورۀ کارشناسی ارشد رشتۀ معارف اسلامی و مدیریت صنعتی، دانشکده معارف اسلامی و مدیریت، دانشگاه امام صادق.
ربیعی، محدثه؛ مقیمی، سیدمحمد و عباسی، طیبه (1402). بررسی چالش‌ها و ارائۀ راه‌کار برای بهبود اثربخشی نظام پیش‌بینی منابع در نظام بودجه‌ریزی دولتی ایران. مدیریت دولتی، 15 (8)، 646-  665.
رستمی، ولی؛ حضوری، مصطفی؛ طجرلو، رضا و ساردوئی نسب، محمد (1403). الزامات حقوقی بودجه در مرحلۀ تهیه و تنظیم مبتنی بر سیاست‌های کلی نظام. دانش حقوقی عمومی، 13(1)، 123- 152.
سلگی، محمد و قهرائی، احسان (1401) بررسی تأثیر عوامل سازمانی بر انضباط مالی در بخش دولتی، بررسی‌های حسابداری و حسابرسی، 29(3)، 475- 503.
سیدرضائی، میریعقوب؛ پورعزت، علی اصغر و سعدآبادی، علی اصغر (1395). رصد چالش‌های سیستم بودجه‌بندی ایران با هدف توسعۀ رویکرد عدالت منطقه‌ای با تکنیک فازی، بررسی‌های حسابداری و حسابرسی، 23(4)، 483- 506.
سیدرضائی، میریعقوب؛ پورعزت، علی اصغر؛ امیری، مجتبی و آذر، عادل (1397). گناه‌های کشنده در بودجه‏‌بندی عمومی ایران. مدیریت دولتی، 10(1)، 31- 58.
صدیق، محمد؛ محمدی، امیر و شهبازی لیموچی، جلال (1402). مقایسۀ تطبیقی سیاست‌های کلی نظام در حوزۀ بودجه با منویات رهبر انقلاب. مطالعات راهبردی انقلاب اسلامی، 1(3)، 59- 96.
عابدی جعفری، حسن؛ تسلیمی، محمدسعید؛ فقیهی، ابوالحسن و شیخ زاده، محمد (1390). تحلیل مضمون و شبکه مضامین: روشی ساده و کارآمد برای تبیین الگوهای موجود در داده‌های کیفی. اندیشه مدیریت راهبردی، 5 (2)، 151- 198.
عباسیان، عزت‌اله؛ محمودی، وحید؛ امیری، مجتبی و زندی، امید (1400). ارائه مدل بودجه‌ریزی در ایران بر مبنای رشد اقتصادی و رقابت‌پذیری منطقه‌ای با رویکرد پویایی سیستم. دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت، 10(37)، 25- 41.
مقیمی، سیدمحمد (1396). بودجه‌ریزی دولتی: نظریه‌ها، اصول و کاربردها از تنظیم تا کنترل. تهران: نگاه دانش
مقیمی، سیدمحمد؛ پورعزت؛ علی اصغر؛ دانایی فرد، حسن و احمدی، حیدر (1395). تبیین عناصر حکمرانی خوب در سیاست‌‌گذاری نظام بودجه‌‌ریزی کشور، مطالعات راهبردی سیاست‌‌گذاری عمومی، 6 (21)، 31- 52.
میر، میلاد (1400). علل و تبعات اجرایی نشدن اصلاح ساختار بودجه. امنیت اقتصادی، 9 (5)، 51- 58.
همت‌فر، محمود (1403) احصای چالش‌های بودجه‌‏ریزی در جمهوری اسلامی ایران و ارائه راه‌کارهای برون‌رفت بر پایه مصاحبه با خبرگان. دانش حسابرسی، 23(94)، 379- 397.
 
References
Abbasian, E., Mahmodi, V., Amiri, M. & Zandi, O. (2021). Developing a Budgeting Model in Iran Based on Economic Growth and Regional Competitiveness by System Dynamics Approach. Journal of Accounting Knowledge and Management Auditing, 10(37), 25-41. (in Persian)
Abedi Jafari, H., Taslimi, M. S., Faghihi, A. and Sheikhzade, M. (2011). Thematic Analysis and Thematic Networks: A Simple and Efficient Method for Exploring Patterns Embedded in Qualitative Data Municipalities). Strategic Management Thought, 5(2), 151-198. doi: 10.30497/smt.2011.163
Ahmadi, S., Khezri, M., Ahmadi, F. & Safavi, B. (2024). Investigating the Effect of Oil revenues on Tax revenues realization Under Conditions of Tax Rent-seeking: DSGE Approach. The Journal of Economic Policy, 16(32), 117- 144. (in Persian)
Azar, A., Sadeghi Shahdani, M. & Mohammadrezabeiky, R. (2020). Mapping the Factors Affecting Public Budget Anomalies. Economic Research and Policies, 28 (94), 397-426. (in Persian)
Braun, V. & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
Davoudi, S. M. S. (2019). Analysis and discovery of decision-making patterns in the public budget of the Islamic Republic of Iran using a data mining approach [Master's thesis, Imam Sadeq University]. Tehran. (in Persian)
de Vries, M.S., Nemec, J. (2019). Dilemmas in Performance-Based Budgeting. In: de Vries, M.S., Nemec, J., Špaček, D. (eds) Performance-Based Budgeting in the Public Sector. Governance and Public Management (pp. 3–25) Palgrave Macmillan, Cham.
Fong, B.C.H. (2022). Hong Kong Public Budgeting. Springer Singapore. https://doi.org/10.1007/978-981-16-5363-6
Government Accountability Office. (2008). Supplemental appropriations: Opportunities exist to increase transparency and provide additional controls (GAO-08-1002). U.S. Government Printing Office.
Hatami-Marbini, A., Toloo, M., Reza Amini, M. & Azar, A. (2022). Extending a fuzzy network data envelopment analysis model to measure maturity levels of a performance based-budgeting system: A case study. Expert Systems with Applications, 200, 116884. https://doi.org/10.1016/j.eswa.2022.116884
Hemet Far, M. (2024). Estimating budgeting challenges in the Islamic Republic of Iran and providing solutions based on interviews with experts. Audit knowledge, 24 (94), 379-397(in Persian)
International Monetary Fund. (2017). Guidelines for public expenditure management: Budget preparation (Section 3). Washington, DC: International Monetary Fund.
Jalali Aliabadi, F. & Mashayekhi, B. (2017). Analysis on the Role of University Budgeters in Iran, Using Wildavsky's Budgetary Roles. Journal of Health Accounting, 6(1), 1-24. doi: 10.30476/jha.2017.39330 (in Persian)
Lauth, T.P. (2021). Public Budgeting in Georgia. Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-030-76023-6
Lee, R. D., Johnson, R. W. & Joyce, P. G. (2021). Public budgeting systems. 10th Edition. Jones & Bartlett Learning.
Mir, M. (2021). Causes and Consequences of the Non-Implementation of Budget Structural Reform. Economic Security, 9(5), 51- 58. (in Persian)
Moghimi, S. M. (2017). Public Budgeting: Theories, Principles and Applications from Preparation to Control. Tehran: Negah Danesh. (in Persian)
Moghimi, S. M., Pourezzat, A. A., Danaeifard, H. & Ahmadi, H. (2017). Describing Elements of Good Governance in Policy Making of Budgeting System in Iran. Strategic Studies of public policy, 6(21), 31-52.
OECD. (2019). Budgeting and Public Expenditures in OECD Countries 2019. OECD Publishing, Paris. https://doi.org/10.1787/9789264307957-en
Rabiei, M., Moghimi, S. M. and Abbasi, T. (2023). Investigating the Challenges and Providing a Solution to Improve the Effectiveness of the Revenue Forecasting System in Iran's State Budgeting System. Public Administration, 15(4), 646-665. (in Persian)
Rostami, V., Hozuri, M., Tajarlou, R. & Sardoeinasab, M. (2024). Legal Requirements of the Budget in the Stage of Preparation and Regulation based on the General Policies of the State. Public Law Knowledge Quarterly, 13(1), 123-152. doi: 10.22034/qjplk.2024.1818.1653 (in Persian)
Saied Rezaei, M. Y., Pourezzat, A. A., Amiry, M. and Azar, A. (2018). Deadly Sins in Public Budgeting of Iran. Public Administration, 10(1), 31-58. (in Persian)
Saliterer, I., Sicilia, M., Steccolini, I. (2018). Public Budgets and Budgeting in Europe: State of the Art and Future Challenges. In: Ongaro, E., Van Thiel, S. (eds) The Palgrave Handbook of Public Administration and Management in Europe. Palgrave Macmillan, London. https://doi.org/10.1057/978-1-137-55269-3_7
Schiavo-Campo, S. (2017). Government Budgeting and Expenditure Management. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315645872
Seddiq, M., Mohammadi, A. & Limoochi, J. (2023). Comparative Analysis of the General Policies of the System in the Budgetary Field with the Views of the Leader of the Revolution. Strategic Studies of the Islamic Revolution, 1(3), 59- 96. (in Persian)
Seyyed Rezaei, M.Y., Pourezzat, A.A. & Sadabadi, A.A. (2016). Tracing Iran Budgeting System Challenges in Order to Develop Regional Justice Approach with Fuzzy Technique. Accounting and Auditing Review, 23(4), 483- 506. (in Persian)
Solgi, M. & Ghahraei, E. (2022). Investigating the Effect of Organizational Factors on Financial Discipline in the Public Sector. Accounting and Auditing Review, 29(3), 475-503. doi: 10.22059/acctgrev.2022.313694.1008467 (in Persian)
Sreenivasa Murthy, M.R. (2018). The Budget: What It Means and How It Is Prepared. In: Karnam, G. (eds) Public Budgeting in India. India Studies in Business and Economics. Springer, New Delhi. https://doi.org/10.1007/978-81-322-3917-8_3
Veiga, L. G., Kurian, M. & Ardakanian, R. (2015). Intergovernmental fiscal relations: Questions of accountability and autonomy. Springer International Publishing.
Willoughby, K. G. (2014). Public budgeting in context: structure, law, reform, and results (1st edition). Jossey-Bass
Zhang, X. (2015). From Government Budget to Public Budget: Participatory Budgeting Practices in Wenling City. In: Liu, X. (eds) Public Budgeting Reform in China: Theory and Practice. Research Series on the Chinese Dream and China’s Development Path. Springer, Berlin, Heidelberg. https://doi.org/10.1007/978-3-662-47776-2_11
بررسی‏‌های حسابداری و حسابرسی
دوره 33، شماره 1
1405
صفحه 159-185

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار