بررسی‏‌های حسابداری و حسابرسی

بررسی‏‌های حسابداری و حسابرسی

بررسی چالش‌‌ها و راه‌کارهای ارتقای بهره‌‌گیری از فناوری‌‌های نوین در حرفۀ حسابرسی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
شهناز مشایخ 1
آزاده مداحی 2
رویا گل افشان 3
1 دانشیار، گروه حسابداری، دانشکدۀ علوم اجتماعی و اقتصادی، دانشگاه الزهرا (س)، تهران، ایران.
2 استادیار، گروه حسابداری، دانشکدۀ علوم اجتماعی و اقتصادی، دانشگاه الزهرا (س)، تهران، ایران.
3 دانشجوی دکتری، گروه حسابداری، دانشکدۀ علوم اجتماعی و اقتصادی، دانشگاه الزهرا (س)، تهران، ایران.
10.22059/acctgrev.2026.414835.1009268
چکیده
هدف: هدف این پژوهش، شناسایی چالش‌های بهره‌گیری از فناوری‌های نوین در حرفۀ حسابرسی ایران و تبیین مجموعه‌ای از راه‌کارها برای ارتقای به‌کارگیری این فناوری‌هاست. در این پژوهش تلاش می‌شود تا تصویری بومی و مبتنی بر تجربه‌های خبرگان از موانع و پیشران‌های تحول فناورانه در حرفۀ حسابرسی ارائه شود.
روش: پژوهش حاضر از نظر فلسفه تفسیری و از نظر رویکرد استقرایی است. از نظر افق زمانی مقطعی، از نظر رویکرد اجرا کیفی و از نظر استراتژی پژوهش، مبتنی بر تحلیل مضمون است. داده‌های پژوهش از طریق برگزاری سه نشست گروه کانونی با شرکا و مدیران مؤسسه‌های حسابرسی، سازمان حسابرسی، اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها، صاحب‌نظران حوزه حسابرسی و اعضای انجمن علمی حسابرسی فناوری اطلاعات در سال ۱۴۰۴ گردآوری شد. انتخاب مشارکت‌کنندگان به روش نمونه‌گیری هدفمند انجام گرفت. متن جلسات به‌صورت واژه‌به‌واژه پیاده‌سازی و با استفاده از روش تحلیل مضمون شش‌مرحله‌ای مورد بازکاوی قرار گرفت.
یافته‌ها: نتایج پژوهش نشان داد که چالش‌های اصلی، در چهار خوشۀ اصلی طبقه‌بندی می‌شوند. نخست، در حوزۀ سرمایۀ انسانی، کمبود مهارت‌های ترکیبی حسابرسی – فناوری اطلاعات، نبود مسیر آموزشی الزام‌آور و فقدان منابع و مراجع آموزشی مناسب، از مهم‌ترین چالش‌ها هستند. دوم، در حوزۀ داده و اطلاعات، دسترسی دشوار به داده‌های ساختاریافته، ناهمگونی سامانه‌های اطلاعاتی شرکت‌ها، نگرانی‌های حقوقی و امنیتی در تبادل داده، فقدان استانداردها و مقررات مشخص برای دسترسی به اطلاعات و اطمینان از امنیت داده‌ها، همچنین تأکید نهادهای نظارتی بر نگهداری پرونده‌های حسابرسی فیزیکی و کاغذی، از موانع اساسی به‌شمار می‌روند. سوم، در لایه زیرساخت، نبود زیرساخت‌های لازم و ظرفیت ناکافی سرورها و شبکه‌ها و چهارم، در حوزۀ نرم‌افزار، وابستگی به نرم‌افزارهای وارداتی نامتناسب، ابهام اقتصادی برای مؤسسه‌های کوچک و متوسط، همچنین تحریم‌ها و محدودیت‌های انتقال دانش، از موانع اصلی جذب و به‌کارگیری فناوری محسوب می‌شوند. در مواجهه با این چالش‌ها، مجموعه‌ای از راه‌کارهای اجرایی استخراج شد. مهم‌ترین این راه‌کارها شامل طراحی مسیر آموزشی لایه‌ای برای توسعۀ مهارت‌های داده‌محور و تعریف گواهی‌نامه‌های تخصصی، تشکیل تیم‌های دوتخصصی در پروژه‌های حسابرسی، اصلاح ضوابط به‌منظور تسهیل جذب متخصصان فناوری اطلاعات در مؤسسه‌های حسابرسی و فراهم‌کردن زمینه همکاری آنان در قالب شریک، در نظر گرفتن امتیازات تشویقی فناوری اطلاعات در رتبه‌بندی مؤسسه‌های حسابرسی، به‌روزرسانی و تدوین استانداردهای موردنیاز، اصلاح ضوابط و رفع چالش‌های پذیرش مستندات الکترونیکی با تأکید بر الزامات امنیت و اعتبار مستندات، به‌روزرسانی شیوه‌های کنترل کیفیت و اصلاح پرسش‌نامه‌های کنترل کیفیت و کنترل وضعیت متناسب با استانداردهای به‌روزشده و ریسک‌ها و الزامات فناوری اطلاعات است. همچنین، الزام شرکت‌ها به ارائه اطلاعات و فراهم‌کردن دسترسی حسابرس مستقل به پایگاه‌های داده شرکت، استانداردسازی اطلاعات برای استخراج داده از سیستم‌های اطلاعاتی مختلف، تعیین حداقل الزامات و شرایط سیستم‌های اطلاعاتی شرکت‌ها، استفاده از سازوکارهای تشویقی نظیر اعمال امتیاز فناوری در رتبه‌بندی شفافیت شرکت‌ها یا سایر رتبه‌بندی‌ها، توسعه تدریجی نرم‌افزارهای بومی، ارتقای زیرساخت حداقلی مؤسسه‌ها، ایجاد قابلیت اتصال نرم‌افزارهای حسابرسی به سامانه‌های مالی داخلی و تدوین و اجرای نقشه راه جامع تحول دیجیتال در حرفۀ حسابرسی، از دیگر راه‌کارهای پیشنهادی پژوهش است.
نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش نشان می‌دهد که گذار فناوری‌محور در حرفۀ حسابرسی، زمانی موفق خواهد بود که چهار مؤلفه توانمندسازی سرمایۀ انسانی، استانداردسازی داده‌ها، تقویت زیرساخت‌های عملیاتی و توسعه نرم‌افزارهای موردنیاز، به‌صورت یکپارچه مورد توجه و تقویت قرار گیرند. این چارچوب می‌تواند مبنایی برای تدوین سیاست‌های بومی، رهنمودهای نهادهای ناظر و برنامه‌های آموزشی داده‌محور در حرفۀ حسابرسی ایران باشد.
کلیدواژه‌ها
حسابرسی دیجیتال
راه‌کارهای بهره‌گیری از فناوری
فناوری‌های نوین
موضوعات

عنوان مقاله English

An Investigation of the Challenges and Solutions for Improving the Utilization of Emerging Technologies in the Auditing Profession

نویسندگان English

Shahnaz Mashayekh 1
Azadeh Maddahi 2
Roya Golafshan 3
1 Associate Prof., Department of Accounting, Faculty of Social Sciences and Economic, Alzahra University, Tehran, Iran.
2 Assistant Prof., Department of Accounting, Faculty of Social Sciences and Economic, Alzahra University, Tehran, Iran.
3 Ph.D. Candidate, Department of Accounting, Faculty of Social Sciences and Economic, Alzahra University, Tehran, Iran.
چکیده English

Objective
This study aims to identify the challenges associated with the adoption of emerging technologies in Iran’s auditing profession and to propose solutions for facilitating their effective implementation. It seeks to provide a context-specific, experience-based perspective by examining experts’ views on the barriers and enabling factors that shape technological transformation in the auditing profession.
Methods
This interpretive study adopts an inductive approach and a cross-sectional time horizon, using a qualitative research design based on thematic analysis from a strategic perspective. Data were collected through three focus group sessions conducted in 2025 with audit firm partners and managers, representatives of the Audit Organization, university professors, industry experts, and members of the Information Technology Audit Scientific Association. Participants were selected using purposive sampling. The sessions were transcribed verbatim, and the data were analyzed using the six-step thematic analysis approach.
Results
The findings revealed that the challenges of technology adoption in auditing can be categorized into four main clusters. First, in the human capital dimension, the major challenges include a shortage of integrated audit and IT competencies, the absence of mandatory educational pathways, and insufficient educational resources and references. Second, in the data and information dimension, challenges include limited access to structured data, heterogeneity among corporate information systems, legal and security concerns regarding data exchange, the lack of standards and regulations for information access and security assurance, and regulators’ emphasis on maintaining physical and paper-based audit files. Third, at the infrastructure level, inadequate server and network capacity was identified as a key obstacle. Fourth, in the software dimension, reliance on inappropriate imported software, economic uncertainty for small and medium-sized audit firms, and sanctions and barriers to knowledge transfer were recognized as major constraints. To address these challenges, an actionable solution package was developed, including the design of layered educational pathways for data-driven skills and specialized certifications; the establishment of dual-specialty teams and facilitation of the recruitment of IT specialists in audit firms; the incorporation of technology adoption incentives into audit firm rankings; the development and updating of relevant standards; the revision of regulations concerning electronic documentation, with an emphasis on security and authenticity; the updating of quality control methods and review questionnaires based on new standards and IT risks; requiring companies to provide independent auditors with information and database access; the standardization of data extraction requirements across information systems; the development of domestic software solutions; the improvement of firms’ minimum technological infrastructure; ensuring integration between audit software and financial systems; and the design of a comprehensive digital transformation roadmap for the auditing profession.
Conclusion
The study concludes that successful technology-driven transformation in auditing requires the integrated strengthening of four key components: human capacity development, data standardization, operational infrastructure, and software advancement. The proposed framework can support the development of indigenous policies, regulatory guidelines, and data-driven educational programs for Iran’s auditing profession and sustainable future technological development initiatives.

کلیدواژه‌ها English

Digital Auditing
Technology Adoption Strategies
Emerging Technologies
افسای، اکرم (۱۴۰۳). فراترکیب عوامل مؤثر بر اتخاذ فناوری در حسابرسی. فصلنامه مطالعات حسابداری و حسابرسی، ۱۲(۴۵)، 79- 108.
تقوی، سید روح‌الله و فخاری، حسین (۱۴۰۲). آینده‌‌پژوهی فناوری‌های نوظهور در حرفۀ حسابرسی مالی ایران: تحلیل سناریو مبتنی بر روش دلفی. مطالعات حسابداری و حسابرسی، ۱۱(۴۲)، ۱-۳۰.
رامشه، منیژه؛ ملکی، محمد حسین و سلطانیان، مریم (۱۴۰۲). ارائه چارچوبی برای شناسایی  پیشران‌های کلیدی مؤثر بر آینده حسابرسی با تمرکز بر فناوری‌های صنعت 4. فصلنامه پژوهش‌های حسابرسی حرفه ای، 3 (۱2)، 8-37.
رزاق، ناصر؛ زاهدی، محمدعلی؛ شهبازی رز، حسین و کولیوند، عباس (۱۳۹۸). میزگرد گذار به حسابرسی مبتنی بر فناوری اطلاعات IT ایران: ریسک‌ها و راه‌کارها. حسابدار رسمی، 45 (16)، 15-33.
سالاری ابرقویی، محمد؛ شاهمرادی، نسیم و تفتیان، اکرم (۱۴۰۵). شناسایی و اولویت‌بندی مؤلفه‌های مؤثر بر هویت حرفه‌ای حسابداران در دیجیتالی‌شدن حرفه با استفاده از رویکرد مدل‌سازی ساختاری تفسیری. بررسی‌های حسابداری و حسابرسی، ۳۳(۱)، ۱۲۷-۸۷.
صف‌آرا، کلثوم و کاباران‌زاده قدیم، محمدرضا (۱۳۹۵). شناسایی موانع حسابرسی کامپیوتری در سازمان‌‌های دولتی ایران. فصلنامه دانش حسابرسی، ۱۶(۶۳)، ۵-۳۰.
عدنان حمود، محمد؛ پیری، پرویز و آشتاب، علی (۱۴۰۴). امکان‌‌سنجی بهره‌گیری از فناوری‌های نوین هوش مصنوعی در بهبود فرایندهای حسابرسی در کشور. بررسی‌های حسابداری و حسابرسی، ۳۲(۳)، 535- ۵۵۹.
علوی، سیدکمال؛ جعفری، محبوبه؛ نعمتی، علی و دارابی، رویا (۱۴۰۲). الگوی بهینه و کاربردی فناوری اطلاعات در حسابرسی با رویکرد عملگرایانه. مجله حسابداری و حسابرسی، 13(50)، 27-50.
مرفوع، محمد؛ بایزیدی، پیمان و صالح‌پور، عبدالباسط (1401). تأثیر عوامل سازمانی و محیطی در پذیرش ابزارها و تکنیک‌های حسابرسی به کمک رایانه. (پژوهش‌های حسابرسی) پژوهش‌های حسابرسی حرفه‌ای، 2(6)، 130-148.
منصوری، محمدجواد؛ کرمی، غلامرضا و یزدانی، حمیدرضا (1403). شناسایی پیشران‌های مؤثر بر آینده حسابرسی: رویکرد فراترکیب. بررسی‌های حسابداری و حسابرسی، 31(2)، 390-427.
نظریان، راحله و مظفری، فهمیه (۱۴۰۳). واکاوی ابعاد مؤثر فناوری‌های نوین بر حرفه حسابداری: کاربست فراترکیب. بررسی‌های حسابداری و حسابرسی، ۳۱(۴)، 763- ۷۹۳.
همت‌فر، محمود؛ هادی‌نیا، صالح و ایزدی، محمدمهدی (1390). شناسایی موانع اجرایی شدن حسابرسی الکترونیک در دیوان محاسبات کشور، فصلنامه پژوهش‌های مدیریت راهبردی، 17(46).
 
References
Adnan Hammood, M., Piri, P. & Ashtab, A. (2025). Feasibility of Utilizing Advanced Artificial Intelligence Technologies to Improve Auditing Processes in the Country. Accounting and Auditing Review, 32(3), 535-559. (in Persian)
Afsaei, A. (2024). A Meta-Synthesis of Factors Affecting Technology Adoption in Auditing. Quarterly Journal of Accounting and Auditing Studies, 12(45), 79-108. (in Persian)
Alavi, S. K., Jafari, M., Nemati, A. & Darabi, R . (2024). The Optimal and Practical Model of Information Technology in Auditing with a Pragmatic Approach Abstract. Accounting and Auditing Studies, 13(50), 27-50. doi: 10.22034/iaas.2024.204873 (in Persian)
Allami, K. K. J., Almaqtari, F. A., Al-Hattami, H. M. & Sapra, R. (2024). Factors associated with the intention to use information technology in audit in Iraq. Information Discovery and Delivery, 52(2), 197-212.
Allee, K. D. & Glover, S. M. (2019). Continuous auditing and the current auditing standards: A misfit? Working Paper, University of Illinois at Urbana-Champaign.
Braun, V. & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3 (2), 77–101.
Brown-Liburd, H. & Vasarhelyi, M. A. (2015). Big Data and audit evidence. Journal of Emerging Technologies in Accounting, 12(1), 1-16.
Davis, F. D. (1989). Perceived usefulness, perceived ease of use, and user acceptance of information technology. MIS Quarterly, 13 (3), 319–340.
Ernst & Young. (2020). How EY Helix is transforming the audit through data analytics. EY Global.
Hemmatfar, M., Rezaei, A. & Karimi, M. (2010). Investigating Barriers to the Implementation of Electronic Auditing in the Supreme Audit Court of Iran. Quarterly Journal of Financial and Auditing Knowledge, 1(3), 125-148. (in Persian)
International Auditing and Assurance Standards Board (IAASB). (2023). International Standard on Auditing 315 (Revised 2021): Identifying and assessing the risks of material misstatement.
International Organization for Standardization (ISO). (2019). ISO 21378:2019 Audit data collection.
KPMG. (2023). KPMG and Microsoft announce expanded alliance to transform the audit experience. KPMG International.
Krieger, F., Drews, P. & Velte, P. (2021). Explaining the adoption of advanced data analytics in audit: An integrated model. Journal of Information Systems, 35 (2), 69–89.
Kruger, R. A. & Casey, M. A. (2015). Focus groups: A practical guide for applied research (5th ed.). Sage Publications.
Mansouri, M. J., Karami, G. R. & Yazdani, H. R. (2024). Identifying key drivers influencing the future of auditing: A meta-synthesis approach. Accounting and Auditing Review, 31(2), 390–427. (in Persian)
Marfou, M., Bayazidi, P. & Salehpour, A. (2022). Organizational and Environmental Influences on the Adoption of Computer-Assisted Audit Tools and Techniques (CAATTs). Journal of Professional Auditing Research (Audit Research), 2(6), 130-148. SID. https://sid.ir/paper/999086/en (in Persian)
Mayor, T. (2019). Technology and new methods for database auditing. Journal of Information Systems Security, 15 (3), 45–62.
Monoko, S., Jones, A. & Brown, T. (2020). The use of technology in risk assessment and transaction testing. Journal of Applied Accounting Research, 21 (3), 401–420.
Morshedipour, A., Dehnavi, M. & Moein al-Din, M. (2016). Economic Analysis of the Audit Services Market in Iran. Iranian Economic Research, 21(67), 161-189. (in Persian)
Nazarian, R. & Mozafari, F. (2024). Analyzing the Effective Dimensions of Emerging Technologies on the Accounting Profession: A Meta-synthesis. Accounting and Auditing Review, 31(4), 763-793. (in Persian)
Nsrah, M., Al-Haddad, L. & Fadhil, M. (2023). A review of computer-assisted audit tools and techniques (CAATTs) literature. International Journal of Accounting, Auditing and Performance Evaluation, 19 (1), 1–25.
Pedrosa, I., Costa, C. J. & Aparicio, M. (2020). Challenges for auditors in the digital age: Data variety, volume, and system complexity. Journal of Business Research, 112, 500–512.
 PwC. (2023). PwC's audit transformation: Leveraging AI and cloud. PwC Global.
Rameshe, M., Maleki, M. H. & Soltanian, M. (2023). Presenting a framework for identifying key drivers affecting the future of auditing with a focus on Industry 4.0 technologies. Journal of Professional Auditing Research, 3(12), 8–37. (in Persian)
Razzaq, N., Zahedi, M. A., Shahbazi-Raz, H. & Koliwand, A. (2019). Roundtable: Transition to information technology-based auditing in Iran: Risks and solutions. Hesabdar-e Rasmi, 16(45), 15–33. (in Persian)
Saffar, M. & Kabaran Zadeh Ghadim, M. (2016). Identifying Barriers to Computerized Auditing in Iranian Government Organizations. Auditing Knowledge Quarterly, 16(63), 5-30. (in Persian)
Salari Abarghoei, M., Shahmoradi, N. & Taftiyan, A. (2026). Identifying and Prioritizing Determinants of Accountants' Professional Identity in the Digitalization Era: An Interpretive Structural Modeling Approach. Accounting and Auditing Review, 33(1), 87-127. (in Persian)
Salijeni, G., Samsonova-Taddei, A. & Turley, S. (2019). Understanding how audit firms leverage digital technologies. Accounting, Organizations and Society, 77, 1–15.
Taghavi, S. & Fakhari, M. (2023). Futures Studies of Emerging Technologies in the Iranian Financial Auditing Profession: Scenario Analysis Based on Delphi Method. Accounting and Auditing Studies, 11(42), 1-30. (in Persian)
Tornatzky, L. G. & Fleischer, M. (1990). The Processes of Technological Innovation. Lexington MA, Lexington Books.
Totoli, E., Silva, R. & Costa, F. (2022). Information technology as a routine in modern audit. International Journal of Auditing, 26 (2), 245–263.
Venkatesh, V., Morris, M. G., Davis, G. B. & Davis, F. D. (2003). User acceptance of information technology: Toward a unified view. MIS Quarterly, 27 (3), 425–478.
 Williams, S. P. (2021). Resistance to new technologies in financial professions. Journal of Organizational Change Management, 34 (2), 456–474.
بررسی‏‌های حسابداری و حسابرسی
دوره 33، شماره 3
1405
صفحه 655-683