انتشارات دانشگاه تهران بررسی‏‌های حسابداری و حسابرسی 2645-8020 33 3 2026 09 23 The Role of Ownership Structure in Controlling Banks’ Entrenchment Behavior: The Moderating Role of Audit Committees بررسی نقش ساختار مالکیت در کنترل رفتار بنگاه‌داری بانک‌ها با در نظر گرفتن نقش تعدیلگر کمیتۀ حسابرسی 548 573 108617 10.22059/acctgrev.2026.407752.1009202 FA سید رضا سید نژاد فهیم استادیار، گروه حسابداری، واحد لاهیجان، دانشگاه آزاد اسلامی، لاهیجان، ایران. 0000-0003-3166-323X صادق یوسف نژاد استادیار، گروه حسابداری، واحد لاهیجان، دانشگاه آزاد اسلامی، لاهیجان، ایران. Journal Article 2025 12 10 ObjectiveBanking entrepreneurship has emerged as one of the most significant structural and regulatory challenges confronting Iran’s banking system. This phenomenon, often interpreted as non-banking activities, diverts capital inefficiently from financial intermediation toward direct investments in commercial enterprises, thereby significantly undermining resource allocation efficiency and heightening systemic risks. From the perspective of agency theory, the root of this behavior can be explained by managers’ short-term interests and their conflict of interest with retail investors. The main objective of this study is to empirically assess the efficiency of ownership structure and the performance quality of the audit committee in restraining Iranian banks’ propensity toward entrepreneurship. This study seeks to examine whether strengthening these two supervisory pillars can help redirect banks toward their core mission.MethodsThis study is descriptive in terms of its applied objective and the nature and method of data collection. Its primary goal is to determine the existence, extent, and nature of the impact of the variables under examination. Given that it uses historical data to test its hypotheses, it is categorized as an ex-post facto study and theoretically falls within the realm of positivist research. This study uses a deductive-inductive approach. The statistical population of the research comprises active banks in Iran. Accordingly, a sample of 20 banks was selected over a 10-year period (2014–2023) to test the research hypotheses. The hypotheses were analyzed using a multivariate regression model.ResultsThe empirical results of this research confirm a significant negative association between managerial ownership and the level of banking entrepreneurship; i.e., managerial ownership significantly reduces banks’ entrepreneurship. This implies that as managers' share of bank ownership increases, their incentives to engage in entrepreneurship diminish, aligning their personal interests more closely with those of shareholders. Furthermore, ownership concentration as an effective monitoring mechanism has reduced the extent of banking entrepreneurship, indicating an increase in the effectiveness of shareholders' supervision. Contrary to expectations, state ownership and institutional ownership did not exhibit a significant effect on constraining this phenomenon, which may reflect governance deficiencies in these sectors. Most importantly, the hypothesis concerning the moderating role of the audit committee within Iran’s banking framework was not supported, implying that formal internal control mechanisms have so far been ineffective in mitigating the banks’ inclination toward entrepreneurship.ConclusionThe findings indicate that banks’ enterprising behavior in Iran is shaped less by conventional corporate governance frameworks and more by political interventions, institutional weaknesses, and regulatory shortcomings. Accordingly, to address the phenomenon of bank enterprising, institutional reforms are recommended at three levels: first, given the limited effectiveness of audit committee independence, alternative internal governance mechanisms should be identified and strengthened; second, the government’s role in banking institutions should be redefined, with political interventions minimized; and third, the capacity, oversight role, and independence of institutional shareholders should be enhanced. The findings of this study may provide a basis for revising banking regulatory frameworks and offer valuable guidance to policymakers, bank executives, and supervisory authorities in redirecting banks toward their core mandate of financing productive activities and supporting economic growth. هدف: بنگاه‌داری بانک‌ها، طی سال‌های اخیر، به یکی از چالش‌های ساختاری و نظارتی نظام بانکی ایران بدل شده است. این پدیده که اغلب به‌صورت فعالیت‌های غیربانکی تعبیر می‌شود با هدایت غیربهینۀ سرمایه از بخش واسطه‌گری مالی به‌سمت سرمایه‌گذاری‌های مستقیم در بنگاه‌های اقتصادی، کارایی تخصیص منابع را به‌شدت تضعیف و ریسک‌های سیستمی را تشدید می‌کند. ریشۀ این رفتار، مطابق با تئوری نمایندگی، در منافع کوتاه‌مدت مدیران و تضاد منافع با سرمایه‌گذاران خرد تبیین می‌شود. هدف اصلی این پژوهش، ارزیابی تجربی میزان کارایی ساختار مالکیت و کیفیت عملکرد کمیتۀ حسابرسی، در مهار گرایش بانک‌های ایرانی به بنگاه‌داری است. این مطالعه در پی پاسخ به این فرضیه است که آیا تقویت این دو رکن نظارتی، می‌تواند به بازیابی تمرکز بانک‌ها بر وظیفۀ اصلی‌شان کمک کند؟روش: این پژوهش از بُعد هدف کاربردی و از نظر ماهیت و روش گردآوری اطلاعات، از نوع پژوهش‌های توصیفی است و هدف اصلی آن تعیین وجود، میزان و نوع تأثیر متغیرهای مورد آزمون است. از آنجا که این پژوهش از اطلاعات گذشته برای آزمون فرضیه‌ها استفاده می‌کند، از نوع تحقیقات پس‌رویدادی و از لحاظ تئوریک از نوع تحقیقات اثباتی است. استدلال این پژوهش نیز از نوع قیاسی ـ استقرایی است. جامعۀ آماری این پژوهش، بانک‌های فعال در ایران است که در نهایت تعداد ۲۰ بانک، طی دورۀ ۱۰ساله ۱۳۹۳ تا ۱۴۰۲ به‌منظور آزمون فرضیه‌ها انتخاب و با استفاده از مدل رگرسیون چندمتغیره تجزیه‌وتحلیل شد.یافته‌ها: یافته‌های تجربی پژوهش، هم‌بستگی معنادار منفی میان مالکیت مدیریتی و سطح بنگاه‌داری بانک‌ها را تأیید می‌کند؛ یعنی مالکیت مدیریتی به‌طور معناداری موجب کاهش سطح بنگاه‌داری بانک‌ها شده است. این امر حاکی از آن است که هرچه سهم مدیران در مالکیت بانک افزایش یابد، انگیزۀ آن‌ها برای ورود به فعالیت‌های بنگاه‌داری کاهش می‌یابد و منافع شخصی آنان با منافع سهام‌داران هم‌راستا می‌شود. علاوه‌براین، تمرکز مالکیت نیز به‌عنوان یک سازوکار نظارتی مؤثر، میزان بنگاه‌داری را کاهش داده است؛ این امر حاکی از افزایش اثربخشی نظارت سهام‌داران عمده است. برخلاف انتظار، مالکیت دولتی و نهادی، تأثیر معناداری بر محدود کردن این پدیده نشان ندادند که می‌تواند مؤید خلأ حکمرانی در این بخش‌ها باشد. از همه مهم‌تر، آنکه فرضیۀ مربوط به نقش تعدیلگر کمیتۀ حسابرسی در بستر نظام بانکی ایران تأیید نشد که نشان می‌دهد سازوکارهای رسمی کنترل داخلی، نتوانسته است به‌طور مؤثری گرایش به بنگاه‌داری را مهار سازد.نتیجه‌گیری: این نتایج بیانگر آن است که رفتار بنگاه‌داری بانک‌ها در ایران، بیش از آنکه تابعی از الگوهای نظری رایج در حاکمیت شرکتی باشد، بازتابی از مداخله‌های سیاسی، ضعف نهادی و نارسایی‌های نظارتی است. بر این اساس، پیشنهاد می‌شود که برای کنترل پدیدۀ بنگاه‌داری، اصلاحات نهادی در سه سطح دنبال شود: نخست، با توجه به بی‌اثر بودن استقلال کمیته، سایر سازوکارهای نظارت داخلی شناسایی و تقویت شوند؛ دوم، نقش دولت در بانک‌ها بازتعریف شود و مداخله‌های سیاسی کاهش یابد؛ سوم، توانمندی و استقلال سهام‌داران نهادی ارتقا یابد. نتایج این پژوهش می‌تواند مبنایی برای بازنگری در مقررات نظارتی بانک‌ها فراهم کند و راهنمایی ارزشمند برای سیاست‌گذاران، مدیران بانکی و نهادهای ناظر در جهت بازگرداندن بانک‌ها به مأموریت اصلی آن‌ها یعنی تأمین مالی تولید و رشد اقتصادی باشد. https://acctgrev.ut.ac.ir/article_108617_df09bceb73ccab6c4552b84138c0304b.pdf