انتشارات دانشگاه تهران بررسی‏‌های حسابداری و حسابرسی 2645-8020 33 2 2026 05 22 The Effect of Contingency Fit and the Importance and Attention to Management Accounting Practices and Tools on Firm Performance تأثیر تناسب اقتضایی و میزان اهمیت و توجه به رویه‌ها و ابزارهای حسابداری مدیریت بر عملکرد شرکت 304 338 107228 10.22059/acctgrev.2026.404263.1009168 FA مظفر جمالیان پور استادیار، گروه حسابداری، دانشکدۀ مدیریت و حسابداری، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران. مهدی نیک روش استادیار، گروه حسابداری، دانشکدۀ مدیریت و حسابداری، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران. مجید فرحانی زاده کارشناس ارشد، گروه حسابرسی، دانشکدۀ مدیریت و حسابداری، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران. Journal Article 2025 10 19 Objective Management accounting represents a foundational pillar in organizational decision-making processes and plays a decisive role in shaping both strategic and operational directions of firms. It not only provides essential information for planning, control, and performance evaluation, but also equips managers with precise financial and non-financial analyses to anticipate future conditions and make informed decisions. In this context, the present study investigates the effect of management accounting practices and instruments on corporate financial performance, with a specific focus on the level of Management Accounting Practices Importance (MAPI). Particular emphasis is placed on the contingent fit (Fit) of each practice with environmental conditions, organizational structure, and strategic characteristics, analyzing their role in enhancing financial outcomes. Methods The study covers the period from 1398 to 1402 in the Iranian calendar (corresponding to 2019–2023). The statistical population consists of firms listed on the Tehran Stock Exchange and Iran Fara Bourse. A data-driven and innovative methodology was adopted to assess the level of utilization and importance of management accounting tools, based on weighted frequency counts of terms and the application of word embedding models and text-to-vector transformations within financial reports. This method relies on an “ideal model of contextually fitted management accounting practices and instruments,” adapted according to firms’ life cycle stages and based on the management accounting dictionary provided by Chiu et al. (2022). Due to the absence of a comprehensive Persian-language dictionary of management accounting, the original dictionary was translated and localized to extract conceptual content from financial texts and measure the degree of attention to various tools. A total of 283 firms were selected as the research sample, and the data were analyzed using a panel data-based multivariate regression model to explore the relationship between the importance of management accounting instruments and corporate financial performance, particularly through profitability indicators. Results The results indicate that both MAPI and Fit have a positive and statistically significant impact on firm performance indicators. Specifically, MAPI positively influences return on assets (ROA) and return on equity (ROE) at confidence levels of 99% and 90%, respectively, while Fit exhibits significant effects at 99% and 95% confidence levels. Comparative analysis of the two constructs reveals that Fit has a more pronounced effect on ROE, suggesting that mere adoption or emphasis on tools is insufficient—alignment with environmental and organizational contingencies is essential for enhancing shareholder returns. Moreover, the highest levels of Fit were observed in the energy and petrochemical industries, likely due to the complexity of operations, capital-intensive technologies, and the project-based nature of activities in these sectors. In such industries, operational and financial decisions are typically long-term and resource-heavy, where misallocations can have substantial financial consequences. Therefore, the high Fit index may reflect the institutionalization of contingency-based approaches in management accounting system design. A temporal analysis also revealed a gradual increase in both MAPI and Fit scores over time, indicating improved adoption and alignment of tools. Conclusion The findings demonstrate that contextually aligned utilization of management accounting practices has a significant and positive effect on firm profitability and overall performance. These results align with prior literature emphasizing the importance of such tools in improving organizational efficiency and financial returns. Additionally, by introducing a framework for content analysis of financial reports and matching tools to organizational context, strategy, leadership style, and life cycle stages, this study enriches the literature on management accounting and contingency theory, while offering practical strategies for performance improvement. Furthermore, comparing MAPI and Fit suggests that management accounting primarily serves as a driver of operational efficiency, as reflected in its stronger impact on ROA. Its effect on ROE appears less robust, given that ROE is also influenced by capital structure and financing policies. Therefore, while attention to tools is a necessary condition, maximizing shareholder value requires that these tools be contextually tailored to fit the firm’s specific contingencies and organizational environment. هدف: حسابداری مدیریت یکی از ارکان کلیدی فرایند تصمیم‌گیری در محیط‌های سازمانی است و در هدایت راهبردهای کلان و خرد شرکت‌ها نقشی تعیین‌کننده دارد. این حوزه نه تنها اطلاعات لازم برای برنامه‌ریزی، کنترل و ارزیابی عملکرد را فراهم می‌کند، بلکه با ارائۀ تحلیل‌های دقیق مالی و غیرمالی، مدیران را در پیش‌بینی شرایط آینده و اتخاذ تصمیمات آگاهانه یاری می‌دهد. در همین راستا، پژوهش حاضر با تمرکز بر میزان توجه و اهمیت‌دهی به رویه‌ها و ابزارهای حسابداری مدیریت، به بررسی تأثیر این ابزارها بر عملکرد مالی شرکت‌ها پرداخته است. به‌طور خاص، تناسب اقتضایی هر یک از ابزارهای مذکور با شرایط محیطی، ساختار سازمانی و ویژگی‌های راهبردی در کانون توجه قرار گرفته و نقش آن‌ها در بهبود نتایج عملکرد مالی شرکت‌ها، تحلیل شده است. روش: قلمرو زمانی این پژوهش سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۲ را دربرمی‌گیرد و جامعه آماری آن، شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران و فرابورس ایران است. به‌منظور تحلیل و سنجش میزان به‌کارگیری و اهمیت ابزارهای حسابداری مدیریت، از یک رویکرد نوین و داده‌محور استفاده شده است که بر پایۀ شمارش فراوانی وزنی عبارات و به‌کارگیری مدل‌های جانمایی واژگان و تبدیل متن به بردار در گزارش‌های مالی استوار است. این روش با تکیه بر «مدل ایدئال رویه‌ها و ابزارهای حسابداری مدیریت متناسب با شرایط سازمانی»، با توجه به چرخۀ عمر شرکت و بر اساس فرهنگ لغت حسابداری مدیریت ارائه‌شده توسط کیو و همکاران (۲۰۲۲)، طراحی شده است. با توجه به نبود یک فرهنگ لغت جامع حسابداری مدیریت در زبان فارسی، فرهنگ لغت مذکور، ترجمه و بومی‌سازی شده و امکان استخراج محتوای مفهومی متون مالی و سنجش میزان توجه شرکت‌ها به ابزارهای مختلف حسابداری مدیریت را فراهم کرده است. در این پژوهش، ۲۸۳ شرکت به‌عنوان نمونۀ آماری انتخاب و داده‌ها با استفاده از مدل رگرسیون چندمتغیره مبتنی بر داده‌های ترکیبی تجزیه‌وتحلیل شد تا رابطۀ بین اهمیت ابزارهای حسابداری مدیریت و عملکرد مالی شرکت‌ها از منظر شاخص‌های سودآوری بررسی شود. یافته‌ها: نتایج نشان می‌دهد که هر دو شاخص اهمیت و توجه و تناسب اقتضایی ابزارها و رویه‌های حسابداری مدیریت، به‌طور مثبت و معنادار بر شاخص‌های عملکردی شرکت تأثیر دارند. شاخص اهمیت و توجه به‌ترتیب در سطح اطمینان ۹۹درصد و ۹۰درصد بر بازده دارایی‌ها و بازده حقوق صاحبان سهام اثر مثبت دارد، در حالی که شاخص تناسب اقتضایی در سطوح ۹۹درصد و ۹۵درصد همین اثر را نشان می‌دهد. مقایسه اثرهای دو شاخص، بیانگر آن است که شاخص تناسب اقتضایی بر ROE تأثیر معنادارتری دارد. این موضوع نشان می‌دهد که صرف استفاده یا توجه به ابزارها کافی نیست و برای افزایش بازده حقوق صاحبان سهام، ابزارها باید با شرایط محیطی و اقتضایی شرکت هماهنگ باشند. همچنین، بالاترین سطح تناسب اقتضایی در صنایع انرژی و پتروشیمی مشاهده شد که احتمالاً به‌دلیل پیچیدگی فرایندها، سرمایه‌بر بودن فناوری‌ها و ماهیت پروژه‌ای فعالیت‌هاست. در این صنایع، تصمیمات عملیاتی و مالی عمدتاً بلندمدت و سرمایه‌بر است و هرگونه خطا در تخصیص منابع، می‌تواند آثار مالی شایان توجهی داشته باشد؛ بنابراین بالاتر بودن شاخص تناسب، می‌تواند بازتابی از نهادینه‌شدن رویکرد اقتضایی در طراحی سیستم‌های حسابداری مدیریت باشد. بررسی روند زمانی نمونه‌ها نیز نشان می‌دهد که شاخص‌های تناسب اقتضایی و اهمیت و توجه به‌تدریج افزایش یافته‌اند که حاکی از بهبود کاربرد و تطابق این ابزارها در طول زمان است. نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش نشان می‌دهد که استفاده متناسب از رویه‌ها و ابزارهای حسابداری مدیریت، بر سودآوری و عملکرد شرکت‌ها تأثیر مثبت و درخور توجهی دارد. این یافته هم‌سو با مطالعات پیشین، اهمیت ابزارهای حسابداری مدیریت را در ارتقای کارایی و بازده مالی سازمان‌ها تأیید می‌کند. همچنین این پژوهش با ارائۀ چارچوب تحلیل محتوای گزارش‌های مالی و تطبیق ابزارها با شرایط محیطی، استراتژی، سبک رهبری و چرخۀ عمر شرکت‌ها، به غنی‌سازی ادبیات حسابداری مدیریت و نظریۀ اقتضایی کمک می‌کند و راه‌کارهای عملی برای بهبود عملکرد ارائه می‌دهد. از سوی دیگر مقایسۀ دو شاخص اهمیت و توجه و تناسب اقتضایی نشان می‌دهد که حسابداری مدیریت، ابزاری برای ارتقای کارایی عملیاتی است و اثر قوی آن در بازده دارایی‌ها منعکس می‌شود. اثر ابزارها بر بازده حقوق صاحبان سهام در سطح معناداری پایین‌تر است؛ زیرا ROE علاوه‌بر عملکرد عملیاتی، تحت تأثیر ساختار سرمایه و سیاست‌های تأمین مالی نیز قرار دارد. بنابراین، صرف توجه به ابزارها شرط لازم است؛ اما برای افزایش ارزش سهام‌داران، ابزارها باید با شرایط اقتضایی شرکت و محیط سازمانی هماهنگ طراحی شوند.

https://acctgrev.ut.ac.ir/article_107228_b7956d4d6666cfbb4af22c7e1bca9b8a.pdf