انتشارات دانشگاه تهران بررسی‏‌های حسابداری و حسابرسی 2645-8020 33 1 2026 01 21 Diagnosis of the Government Budget Preparation Stage and Proposing Solutions for Reforming Iran’s Public Budget Structure آسیب‌‌شناسی مرحلۀ تهیه و تنظیم بودجۀ دولتی و ارائۀ راه‌کارهایی در راستای اصلاح ساختار بودجۀ دولتی ایران 159 185 105655 10.22059/acctgrev.2025.396280.1009113 FA سیدمحمد مقیمی استاد، گروه خط‌مشی و ادارۀ امور عمومی، دانشکده مدیریت دولتی و علوم سازمانی، دانشکدگان مدیریت، دانشگاه تهران، تهران، ایران. سعید سمیعی استادیار، گروه آینده‌پژوهی، دانشکدۀ حکمرانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. محمدحسین بوجاری صفت کارشناس ارشد، گروه مدیریت مالیه عمومی و بودجه، دانشکده مدیریت دولتی و علوم سازمانی، دانشکدگان مدیریت، دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0009-0008-2916-4857 Journal Article 2025 05 29 <strong>Objective</strong> The budget, as the government's most critical financial document, plays a pivotal role in achieving policy objectives and delivering public services. However, Iran's budgeting system faces numerous structural challenges during the preparation and formulation phase, significantly undermining its efficiency. This study focuses on diagnosing these challenges, seeking to address the fundamental question of what obstacles and deficiencies exist in the process of preparing and formulating Iran's government budget and how these issues can be resolved to reform the budgeting structure. <strong>Methods</strong> This study employs a qualitative approach, utilizing thematic analysis. Data were collected through semi-structured interviews with financial and planning experts, budgetary documents, and official reports. The analysis process involved categorizing 240 initial codes into 87 selective codes, 29 sub-themes, and ultimately 11 main themes, forming a comprehensive thematic network that depicts the deficiencies in the budgeting system. <strong>Results</strong>  The findings reveal that Iran's budgeting system, during the preparation and formulation phase, is beset by significant structural challenges. A primary issue is the lack of coherence in planning, shown by the disconnect between long-term development plans and annual budgets, inconsistencies between upstream policy documents and budgetary policies, and the absence of linkage between budgets and capital acquisition plans. Violations of fundamental budgeting principles—such as comprehensiveness (due to extensive off-budget activities), transparency (owing to incomplete financial disclosures), and annuality (through the inclusion of permanent provisions in the budget)—represent critical challenges. Additionally, the absence of scientific mechanisms to evaluate the effectiveness of government expenditures, inadequate consideration of the economic implications of budgetary policies, and methodological shortcomings in revenue forecasting highlight another deficiency, namely the weakness in the evaluation system. Institutional dysfunctions also significantly impact the budgeting system's performance, including the misrepresentation of state-owned enterprises' financial performance, excessive influence of supra-governmental entities in shaping budgetary policies, and the undue sway of interest groups in resource allocation. Furthermore, the prevalence of cost-based approaches, relying on historical precedents rather than policy priorities, is another identified deficiency, evident in the focus on superficial cost control rather than outcome management and the neglect of resource efficiency. <strong>Conclusion</strong> Reforming Iran's budgeting system, especially in the preparation and formulation phase, requires a strategic overhaul to address its structural deficiencies and align it with national development goals. Transitioning to a program-based budgeting framework is critical, as it prioritizes policy outcomes over historical cost patterns, fostering efficient resource allocation. Full transparency in revenues and expenditures, supported by comprehensive financial disclosures, is essential to uphold the principle of transparency and curb off-budget activities. Developing an economic budget grounded in robust quantitative models will enhance revenue forecasting accuracy and align fiscal policies with economic realities. Strengthening institutional oversight and accountability mechanisms will mitigate the undue influence of supra-governmental entities and interest groups, ensuring equitable resource distribution. Revising cost structures to prioritize efficiency and outcome-based management, alongside reducing extrabudgetary activities, will bolster fiscal discipline. These reforms will transform the budget into a dynamic tool for sustainable development, enhancing transparency, accountability, and the effective realization of Iran’s long-term developmental objectives within a coherent and resilient fiscal framework. <strong>هدف: </strong>بودجه به‌عنوان مهم‌ترین سند مالی دولت، در تحقق اهداف سیاستی و ارائۀ خدمات عمومی نقش کلیدی دارد. با این حال، نظام بودجه‌ریزی ایران در مرحلۀ تهیه و تنظیم با چالش‌های ساختاری متعددی مواجه است که کارایی آن را به‌شدت تحت تأثیر قرار داده است. پژوهش حاضر با تمرکز بر آسیب‌شناسی این مرحله، به‌دنبال پاسخ به این پرسش اساسی است که چه موانع و نارسایی‌هایی در فرایند تهیه و تنظیم بودجۀ دولتی ایران وجود دارد و چگونه می‌توان این آسیب‌ها را در جهت اصلاح ساختار بودجه‌ریزی برطرف کرد. <strong>روش: </strong>این مطالعه با رویکرد کیفی و با استفاده از روش تحلیل مضمون انجام شده است. داده‌های پژوهش از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با کارشناسان مالی و برنامه‌ریزی دولتی، اسناد بودجه‌ای و گزارش‌های رسمی گردآوری شدند. در فرایند تحلیل، ۲۴۰ کد اولیه به ۸۷ کد گزینشی، ۲۹ مضمون فرعی و در نهایت ۱۱ مضمون اصلی دسته‌بندی شد تا در قالب شبکه‌ای از مضامین، تصویر جامعی از آسیب‌های نظام بودجه‌ریزی ارائه شود. <strong>یافته‌ها: </strong>یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نظام بودجه‌ریزی ایران در مرحلۀ تهیه و تنظیم با آسیب‌ها و چالش‌های عمدۀ ساختاری مواجه است. عدم انسجام برنامه‌ریزی، یکی از آسیب‌های بزرگ این مرحله است که خود را در شکاف میان برنامه‌های توسعۀ بلندمدت و بودجه‌های سالانه، ناهماهنگی بین اسناد بالادستی و سیاست‌های بودجه‌ای و فقدان پیوند بین بودجه و طرح‌های تملک دارایی نشان می‌دهد. نقض اصول بنیادین بودجه‌نویسی مانند اصل جامعیت (با وجود فعالیت‌های فرابودجه‌ای گسترده)، اصل شفافیت (به‌دلیل‌عدم افشای کامل اطلاعات مالی) و اصل سالانه بودن (با درج احکام دائمی در بودجه)، از جمله چالش‌های بسیار مهم این حوزه است. نبود سازوکارهای علمی برای سنجش اثربخشی هزینه‌های دولتی، بی‌توجهی به پیامدهای اقتصادی سیاست‌های بودجه‌ای و کاستی‌های روش‌شناختی در پیش‌بینی درآمدها، گویای یکی دیگر از آسیب‌های تهیه و تنظیم بودجه با عنوان ضعف در نظام ارزیابی است. کژکارکردهای نهادی نیز تأثیرهای بسیار زیادی بر عملکرد نظام بودجه‌ریزی کشور در این مرحله دارد؛ مواردی مانند نمایش غیرواقعی عملکرد مالی شرکت‌های دولتی، تأثیرگذاری بیش از حد نهادهای فراقوه‌ای در تعیین خط‌مشی‌های بودجه‌ای و نفوذ گروه‌های ذی‌نفع در تخصیص منابع، از جمله چالش‌های این زمینه است. غلبۀ رویکردهای هزینه‌محور در تخصیص منابع بر اساس سوابق تاریخی، به‌جای اولویت‌های سیاستی، از دیگر آسیب‌های شناسایی شده در این مرحله است که در مواردی همچون تمرکز بر کنترل صوری هزینه‌ها به‌جای مدیریت نتایج و بی‌توجهی به بهره‌وری منابع تجلی یافته است. <strong>نتیجه‌گیری: </strong>اصلاح نظام بودجه‌ریزی ایران به‌طور خاص در مرحلۀ تهیه و تنظیم، به بازنگری استراتژیک برای رفع نارسایی‌های ساختاری و هم‌سویی آن با اهداف توسعۀ ملی نیازمند است. گذار به چارچوب بودجه‌ریزی برنامه‌محور حیاتی است؛ زیرا این رویکرد به‌جای تکیه بر الگوهای هزینه‌ای گذشته، بر نتایج سیاستی اولویت می‌دهد و تخصیص بهینۀ منابع را تسهیل می‌کند. شفافیت کامل در درآمدها و هزینه‌ها، همراه با پشتیبانی از افشای جامع اطلاعات مالی برای رعایت اصل شفافیت و کاهش فعالیت‌های فرابودجه‌ای ضروری است. تدوین بودجۀ اقتصادی مبتنی بر مدل‌های کمی دقیق، دقت پیش‌بینی درآمدها را افزایش می‌دهد و سیاست‌های مالی را با واقعیت‌های اقتصادی هم‌راستا می‌کند. تقویت سازوکارهای نظارت و پاسخ‌گویی نهادی، تأثیر نامناسب نهادهای فراقوه‌ای و گروه‌های ذی‌نفع را کاهش می‌دهد و تخصیص عادلانۀ منابع را تضمین می‌کند. بازنگری ساختار هزینه‌ها با تأکید بر کارایی و مدیریت مبتنی بر نتایج، همراه با کاهش فعالیت‌های فرابودجه‌ای، انضباط مالی را تقویت خواهد کرد. این اصلاحات، بودجه را به ابزاری پویا برای توسعۀ پایدار تبدیل می‌کند و شفافیت، پاسخ‌گویی و تحقق مؤثر اهداف توسعه‌ای بلندمدت ایران را در چارچوبی منسجم و مقاوم ارتقا می‌دهد. https://acctgrev.ut.ac.ir/article_105655_592657900b250d5b5921b0d58dc2085a.pdf